12V systeem in je camper: zo begin je

Een compleet 12V camper-systeem bestaat uit deze onderdelen:

1. Accu(bank): slaat de energie op. Lithium (LiFePO4) of AGM (absorbent glass mat, een gesloten loodaccu).
2. Laadregelaar (MPPT, maximum power point tracking): zet de spanning van zonnepanelen om naar de juiste laadspanning.
3. B2B-lader (battery to battery, een lader tussen startaccu en huishoudaccu): laadt de woonaccu via de startaccu tijdens het rijden.
4. Walstroomlader: laadt de accu wanneer je op een camping staat.
5. Omvormer: zet 12V gelijkstroom om naar 230V wisselstroom.
6. Zekeringkast: verdeelt en beveiligt alle uitgaande circuits.
7. Schakelaars: voor verlichting, waterpomp, etc.
8. Bekabeling: verbindt alles met de juiste doorsnede.

De kern van je systeem is de accu. Alle laadbronnen (zonnepanelen via MPPT, B2B-lader, walstroomlader) komen samen op de plus- en minklem van de accu.

Vanuit de accu gaat een dikke kabel naar de zekeringkast (fusebox). Vanaf daar vertrekken afzonderlijke circuits naar je verbruikers, elk beveiligd met een eigen zekering.

De aansluiting:Accu (+) → hoofdzekering → busbar (+) → zekeringkast → verbruikersAccu (-) → busbar (-) → massa-aansluiting verbruikers

Houd de kabels tussen accu en zekeringkast zo kort mogelijk (max 1-1,5 meter) en gebruik de juiste doorsnede. Een te dunne kabel is het grootste veiligheidsrisico.

Een zekering beschermt de kabel, niet het apparaat. Bij kortsluiting of een apparaat dat te veel stroom trekt, smelt de zekering voordat de kabel oververhit raakt. Je kiest de waarde dus op de kabel die eraan hangt, niet op het vermogen van wat er aan het eind zit.

Hoeveel een koperen ader aankan hangt af van de doorsnede, van de temperatuur en van hoeveel kabels er samen in een bundel liggen. Dit is wat er praktisch overblijft voor een kabel die achter de betimmering in een bundel van drie ligt, bij 40 graden:

• 1,5 mm²: ongeveer 19 A
• 2,5 mm²: ongeveer 23 A
• 4 mm²: ongeveer 31 A
• 6 mm²: ongeveer 42 A
• 10 mm²: ongeveer 54 A
• 16 mm²: ongeveer 77 A

Ligt de kabel los en koel, dan kan er meer doorheen: 1,5 mm² haalt dan 25 A en 6 mm² 55 A. Dat verschil van een kwart is precies waarom een vaste tabel je in de steek laat. De zekeringcalculator vraagt naar de temperatuur en het aantal kabels in de bundel en rekent het voor jouw kring uit.

De zekering gaat op of onder die stroom, en de kabel moet daarnaast dik genoeg zijn om het spanningsverlies binnen de perken te houden. Bij lange kringen is dat tweede meestal bepalend.

Gebruik voor de hoofdkabel tussen accu en zekeringkast een ANL- of MEGA-zekering, meestal 100 tot 200 A afhankelijk van de kabeldoorsnede.

Plaats de zekering altijd zo dicht mogelijk bij de pluspool van de accu. Kortsluit de kabel verderop, dan is hij vanaf het eerste moment beveiligd.

De vijf meest voorkomende fouten bij 12V installaties:

1. Geen zekering op de accukabel: als deze kabel kortsluit, kan de volledige accustroom (honderden ampères) door de kabel stromen. Dit veroorzaakt brand.
2. Te dunne kabels: vooral de kabels naar de omvormer worden vaak onderschat. Een omvormer van 1000 W trekt bij 12 V rond de 100 A, want het rendement van rond de 85 procent telt mee. Bij 2 meter kabel kom je op 25 mm², bij 3 meter op 35 mm². Op 24 V trekt dezelfde omvormer maar de helft en volstaat 6 mm².
3. Slechte verbindingen: losse kabelschoenen of slecht gekrompen verbindingen veroorzaken weerstand, warmte en uiteindelijk brand. Gebruik een goede krimptang en controleer elke verbinding.
4. Geen hoofdschakelaar: je moet het systeem volledig kunnen uitschakelen in noodgevallen. Plaats een hoofdschakelaar op de accukabel.
5. Massa via de carrosserie: in een camper moet je een retourkabel gebruiken, niet de carrosserie als massa. De carrosserie is niet ontworpen voor de stromen van een woonsysteem.

De meeste mensen kiezen hun kabel op de stroom die erdoorheen gaat. In een camper is dat meestal niet de bepalende factor, want 12 volt is weinig en elke tiende volt die je onderweg verliest telt zwaar.

Een voorbeeld met de kabelcalculator, op de standaardinstelling van 20 graden. Een kring van 10 A over 4 meter:

• Qua warmte zou 1,5 mm² ruim voldoen, want die ader kan zo'n 22 A aan
• Maar het spanningsverlies is dan 7,9 procent, en er komt nog geen 11 volt aan
• Om onder de gebruikelijke 3 procent te blijven heb je 4 mm² nodig

Dezelfde 10 A over 8 meter vraagt al 10 mm², want daar loopt 1,5 mm² op bijna 16 procent verlies. En 20 A over 5 meter komt ook op 10 mm² uit, terwijl 4 mm² qua belastbaarheid ruim genoeg zou zijn.

Waarom die 3 procent? Onder 11,5 volt beginnen veel apparaten te klagen: een waterpomp loopt trager, een omvormer schakelt uit, ledverlichting wordt zichtbaar donkerder. Met 3 procent hou je genoeg marge over voor een accu die al half leeg is.

Reken altijd met de enkele lengte heen; de calculator telt de retourader er zelf bij op.

De meeste zelfbouwers kiezen 12 volt omdat vrijwel alle camperonderdelen daarop te krijgen zijn. Zodra er een grotere omvormer in komt, wordt die keuze duur.

Kijk naar wat dezelfde omvormer aan kabel kost:

• 1000 W op 12 V trekt rond de 100 A en vraagt 25 mm² bij 2 meter
• 1000 W op 24 V trekt de helft en is klaar met 6 mm²
• 2000 W op 12 V trekt bijna 200 A en vraagt 50 mm²
• 2000 W op 24 V vraagt 16 mm²

Vanaf ongeveer 2000 W wordt 12 volt onhandig: 50 mm² kabel buig je niet zomaar om een hoek, de kabelschoenen worden groot en duur, en een zekering van die klasse ook.

Wat 24 volt kost: minder keuze in kleine verbruikers, en voor je 12V-apparaten heb je een omvormer naar beneden nodig. Onze omzetter-calculator rekent uit hoe zwaar die moet zijn.

Bouw je een camper met inductiekoken, een airco of een boiler, dan is 24 volt vrijwel altijd het verstandigere begin. Blijf je bij verlichting, koelkast en het laden van laptops, dan is 12 volt eenvoudiger.

Elektra aanleggen in een camper gaat mis als je het op het verkeerde moment doet. De kabels moeten erin voordat de wanden dichtgaan, maar de indeling moet vaststaan voordat je kabels trekt.

Een werkbare volgorde:

1. Zet je indeling op papier en bepaal waar de accu, de zekeringkast en elk stopcontact komen.
2. Reken de kringen door: stroom per verbruiker, kabeldikte en zekering.
3. Leg de kabels terwijl de wanden nog open zijn, met wat extra lengte op elk einde.
4. Isoleer en betimmer.
5. Monteer de accu, de zekeringkast en de laders, en sluit pas dan aan.
6. Meet elke kring door voordat je er spanning op zet.

Trek altijd een kabel of twee extra naar plekken waar je later iets zou kunnen willen. Een lege kabel kost een paar euro; hem er achteraf bij leggen kost een dag slopen.

Label beide uiteinden van elke kabel op het moment dat je hem legt. Na drie weken herken je ze niet meer, en na de betimmering kun je niet meer volgen waar ze heen lopen.

Het 12V-deel van een camper kun je met wat zorgvuldigheid prima zelf aanleggen. Er zijn twee onderdelen waar dat anders ligt.

Het eerste is 230 volt. Zodra er walstroom in de bus komt, heb je te maken met een aardlekschakelaar, een aardverbinding en het risico dat een fout dodelijk afloopt in plaats van vervelend. Laat dat deel aansluiten of nakijken door iemand met een keuring op zak.

Het tweede is gas. Een gasinstallatie in een kampeerauto hoort te voldoen aan NEN-EN 1949, en het aanleggen ervan is werk voor een erkende installateur. Dat is bovendien wat een verzekeraar na een schade als eerste opvraagt.

Voor het 12V-werk heb je nodig:

• Een goede krimptang voor kabelschoenen, geen tang met een tandje erin
• Een multimeter om elke kring door te meten voordat je hem gebruikt
• Krimpkous met lijm aan de binnenkant voor elke verbinding
• Kabelschoenen die bij de kabeldikte passen, niet ongeveer

De krimptang is de aankoop waar mensen het vaakst op besparen en waar de meeste storingen vandaan komen. Een slecht gekrompen verbinding werkt maandenlang en gaat dan branden.